Przejdź do głównej treści

Muzeum Narodowe w Poznaniu

Close
A A A
Aktualności

Konserwacja w Muzeum

Czepce tiulowe są najbardziej dekoracyjnym elementem strojów ludowych. Szyto je z bawełnianej tkaniny ozdobionej białym haftem o tematyce roślinnej lub wzorach geometrycznych. Ich cechą charakterystyczną jest to, że w każdym regionie miały określony kształt, liczbę i sposób ułożenia tzw. tiulek oraz różne ozdoby (kwiatki, wstążeczki, jedwabne chustki). Czepiec składa się z główki, najczęściej ozdobionej tiulkami, oraz wiązadeł zwanych bandami, sznurkami. Ze względu na to, że tkanina, z której uszyte są czepce, jest impregnowana mączką ziemniaczaną, wymagają one odświeżania co kilka lat. Mączka ziemniaczana stosowana do usztywnienia tkaniny tiulowej w naturalny sposób ulega rozpadowi, powodując jej żółknięcie, deformację czepca i zwiększone pochłanianie kurzu. W wyniku wieloletniego oddziaływania niekorzystnych warunków środowiska, przede wszystkim wilgoci, czepce tracą oryginalną formę, kolorystykę i walory dekoracyjne. Wymagają przeprowadzania konserwacji, która jest szczególnie pracochłonna i długotrwała ze względu na złożoną strukturę obiektu.
Podstawową przyczyną złego stanu zachowania czepców są złe warunki przechowywania w przeszłości (na strychach, w piwnicach). Wilgotne środowisko sprzyja rozwojowi mikroorganizmów destrukcyjnie wpływających na włókna, które stają się kruche i łamliwe. Czepce trafiające do konserwacji są zabrudzone, pożółkłe i zdeformowane. Pomiędzy tiulkami oraz na całej tkaninie widoczne są często ślady po żerowaniu owadów, plamy pleśni i rdzy, zaplamienia po odchodach gryzoni, liczne ubytki oraz stare, nieestetyczne cery. Impregnacja tkaniny tiulowej krochmalem z mączki ziemniaczanej podtrzymuje osłabioną przędzę bawełnianą. Po wypraniu i usunięciu krochmalu przędza bawełniana pęka i pojawiają się niewidoczne wcześniej ubytki w tkaninie tiulowej.

Czepiec tiulowy MNP E 4770-1, fot. M. Peda

Konserwacja czepca tiulowego składa się z następujących etapów:
1. Wykonanie dokumentacji fotograficznej przed konserwacją.
2. Demontaż czepca na poszczególne elementy.
3. Opisanie wszystkich części, sporządzenie rysunku z zaznaczeniem wymiarów.
4. Pranie w roztworze szarego mydła i wody destylowanej i suszenie.
5. Usunięcie starych cer lub nieestetycznych wcześniejszych napraw.
6. Uzupełnienie ubytków w tkaninie tiulowej (rekonstrukcja oczek nicią jedwabną).
7. Krochmalenie elementów czepca w roztworze mąki ziemniaczanej i wody destylowanej.
8. Prasowanie poszczególnych części na wilgotno.
9. Układanie tiulek na specjalnej ramce z patyczkami.
10. Montaż czepca według pierwotnego wzoru.
11. Montaż dodatkowych ozdób (wstążeczek, kwiatków, jedwabnicy).
12. Wykonanie dokumentacji fotograficznej po konserwacji.

Wykonywane prace konserwatorskie wymagają specjalistycznej wiedzy, dużej precyzji i doświadczenia w przygotowywaniu odpowiednich roztworów oraz wprawy w sposobach uzupełniania i układania czepca. Zazwyczaj ubytki w tkaninie tiulowej podkłada się fragmentami innego, zbliżonego w wyglądzie tiulu, jednak w Pracowni Konserwacji Zabytków Etnograficznych MNP opracowano nową metodę uzupełniana ubytków, dającą lepsze efekty wizualne. Pojawienie się na rynku konserwatorskim w Polsce cienkiej przędzy jedwabnej oraz bardzo cienkich igieł pozwala na precyzyjne uzupełnienie ubytków w tkaninie tiulowej (przekłuwanie zbyt grubą igłą powodowało wcześniej pękanie przędzy oryginalnego splotu). Za możliwością zastosowania przędzy jedwabnej przemawia fakt, że jest to włókno naturalne o powolnym procesie starzenia, zachowujące się pod wpływem impregnatu i prasowania  podobnie jak nici, z których utkany jest tiul bawełniany. Uzupełnione fragmenty wzmacniają tkaninę pierwotną i po umiejętnym wyprasowaniu czepca są niewidoczne dla widza. Celem konserwacji czepca jest przywrócenie jego oryginalnej formy, naturalnej bieli, walorów estetycznych i wystawienniczych.
Tkanina tiulowa jest szczególnie wrażliwa na wpływ wilgoci, dlatego czepce są przechowywane w pudłach z tektury bezkwasowej, w magazynie o wilgotności nieprzekraczającej 50%. Dla ochrony przed kurzem powinny być eksponowane wyłącznie w szklanych gablotach w pomieszczeniach o właściwych parametrach klimatycznych.
Opisana powyżej metoda konserwacji czepców tiulowych, opracowana i przez wiele lat doskonalona w Pracowni Konserwacji Zabytków Etnograficznych MNP, jest naszym wkładem w zachowanie zabytkowych tkanin, części dziedzictwa historycznego. Może być stosowana do wszelkich wyrobów z tiulu bawełnianego, zarówno związanych z kulturą ludową, jak i z haftem
profesjonalnym, w Polsce i na świecie.

Autorka tekstu: Aldona Kłapouch, starsza renowator z Pracowni Konserwacji Zabytków Etnograficznych